Historia Goniądza – miasteczko na skarpie nad Biebrzą

Apartament uDany w Goniądzu – DSC00718

Historia Goniądza jest znacznie starsza i ciekawsza, niż sugeruje wielkość miasteczka. Dziś Goniądz to spokojne miejsce nad Biebrzą, z którego turyści ruszają na szlaki parku narodowego. Przez wieki był jednak ważnym punktem na pograniczu Mazowsza, Litwy i Prus, miastem kupców, rybaków i flisaków. Jako rodowici goniądzanie z przyjemnością opowiadamy gościom o dziejach naszego miasta, a w tym wpisie zebraliśmy najważniejsze fakty.

Gdzie Mazowsze spotykało Litwę

Goniądz wyrósł na wysokiej skarpie nad doliną Biebrzy, w miejscu, gdzie przez bagna prowadziła przeprawa. Takie położenie było na wagę złota: kto kontrolował przejście przez Biebrzę, kontrolował drogę między Mazowszem, Litwą i Prusami. Nic dziwnego, że przez stulecia okolica była terenem sporów i walk.

Pierwsza pisemna wzmianka o Goniądzu pochodzi z 14 sierpnia 1358 roku. Kronikarz zapisał wtedy Goniądz jako siedzibę powiatu w ziemi wiskiej. W kolejnych dziesięcioleciach osada kilkukrotnie zmieniała przynależność, a w XV wieku znalazła się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego.

1547 – Goniądz otrzymuje prawa miejskie

Przełomowy był rok 1547, kiedy Goniądz otrzymał prawa miejskie. Kilka lat później król Zygmunt August zdecydował, że w ziemi goniądzkiej obowiązywać ma prawo polskie, a w 1569 roku, w czasie zawierania unii lubelskiej, Goniądz został włączony do Korony i odtąd pozostał w jej granicach. W 1572 roku miasto weszło w skład starostwa knyszyńskiego, a w następnym roku sejm potwierdził jego przywileje.

Był to okres rozwoju. Goniądz żył z handlu, rybołówstwa i rzemiosła, a rzeka była ważnym szlakiem transportowym. Dawni mieszkańcy łowili ryby w Biebrzy, prowadzili młyny i spławiali towary w dół rzeki, do Narwi.

Wojny, pożary i odbudowy

Strategiczne położenie miało też ciemną stronę. Przez Goniądz wielokrotnie przechodziły armie, a miasto niszczyły wojny, pożary i epidemie. Kronika odnotowuje między innymi epidemię i wielki pożar w 1710 roku.

W XIX wieku, gdy te ziemie znalazły się w zaborze rosyjskim, kilka kilometrów od miasta powstała Twierdza Osowiec. Budowa twierdzy i Carskiej Drogi zmieniła okolicę, a w czasie I wojny światowej Goniądz znalazł się w strefie walk. Niemcy ostrzeliwali zarówno twierdzę, jak i miasto. Historię obrony Osowca, w tym słynny Atak Umarłych z 1915 roku, opisaliśmy we wpisie Twierdza Osowiec – zwiedzanie.

Wielokulturowy Goniądz

Przez wieki Goniądz był miastem wielu kultur. Ważną częścią jego historii była społeczność żydowska. Na przełomie XVIII i XIX wieku Żydzi stanowili już znaczną część mieszkańców, prowadzili handel, warsztaty i dzierżawili młyny. Śladem tamtej epoki jest cmentarz żydowski, który można odwiedzić podczas spaceru po okolicy. Tragiczny koniec tej społeczności przyniosła II wojna światowa i Zagłada.

II wojna światowa i odbudowa

II wojna światowa przyniosła Goniądzowi ogromne zniszczenia. Szacuje się, że zniszczeniu uległo około 80 procent miasta. W okolicy działał ruch oporu, a w samym Goniądzu powstała młodzieżowa organizacja konspiracyjna „Wiara”. Po wojnie miasto odbudowano, a z czasem Goniądz stał się lokalnym ośrodkiem rolniczym i coraz częściej odwiedzanym miejscem turystycznym. Utworzenie Biebrzańskiego Parku Narodowego w 1993 roku sprawiło, że do Goniądza zaczęli przyjeżdżać miłośnicy przyrody z całej Polski i z zagranicy.

Śladami historii – co zobaczyć w Goniądzu?

  • Kościół pw. św. Agnieszki – zbudowany w latach 1922-1924, dominuje nad panoramą miasta i jest widoczny z daleka z doliny Biebrzy.
  • Kaplica św. Floriana – położona na wzgórzu, z jednym z najładniejszych widoków na rozlewiska.
  • Taras i wieża widokowa – pokazują, jak doskonałe było położenie obronne miasta na skarpie.
  • Cmentarz żydowski – ślad wielokulturowej przeszłości Goniądza.
  • Układ urbanistyczny centrum – plac i uliczki zachowały dawny charakter małego podlaskiego miasteczka.
  • Mural z kulikiem wielkim – współczesny akcent przy ul. Kościuszki, przypominający, że historia Goniądza to też historia przyrody doliny.

Więcej miejsc do odwiedzenia w mieście i okolicy znajdziesz w przewodniku Co zobaczyć w Goniądzu i okolicy.

Goniądz dziś

Dzisiejszy Goniądz to niespełna dwa tysiące mieszkańców, cisza, rzeka i park narodowy za progiem. Latem miasteczko ożywa podczas festiwali, takich jak Rock na Bagnie i Tribalanga, a przez cały rok przyciąga osoby szukające kontaktu z naturą. W planach jest też budowa w Goniądzu dużego ośrodka edukacyjnego Biebrzańskiego Parku Narodowego, poświęconego ochronie mokradeł i klimatu.

Goniądz i rzeka – życie z Biebrzą

Trudno opowiadać o historii Goniądza bez rzeki. Przez stulecia Biebrza była dla mieszkańców drogą, spiżarnią i granicą. Wiosną woda zalewała łąki i odcinała okoliczne wsie, latem na podmokłych łąkach koszono siano, a zimą po zamarzniętych rozlewiskach jeżdżono saniami. Tradycja koszenia bagiennych łąk przetrwała do dziś, a jej echem są Biebrzańskie Sianokosy organizowane przez park narodowy.

Z rzeką związane były też najważniejsze zawody w mieście. Rybacy łowili szczupaki, liny i węgorze, flisacy spławiali drewno i towary w dół rzeki, a młynarze wykorzystywali siłę wody. Na mapie okolicy wciąż można znaleźć nazwy, które przypominają o dawnych zajęciach mieszkańców.

Legendy i opowieści

Jak każde stare miasteczko, Goniądz ma swoje opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenie. Dzieci od zawsze lubiły historie o zatopionych domach, ukrytych skarbach i dawnych bitwach toczonych na skarpie nad rzeką. Część z nich ma w sobie ziarno prawdy, bo podczas prac ziemnych w mieście natrafiano na stare monety i przedmioty sprzed wieków. Jeśli zatrzymasz się u nas, zapytaj o nie. Chętnie opowiemy to, co sami słyszeliśmy od starszych mieszkańców.

Zamieszkaj w historycznym centrum

Nasz apartament uDany leży w samym centrum Goniądza, przy ul. Kościuszki, kilka minut spacerem od kościoła, tarasu widokowego i rzeki. To dobra baza, żeby poznać miasteczko spokojnie, bez pośpiechu, a przy okazji wybrać się na szlaki parku. Jeśli interesuje Cię lokalna historia, zapytaj nas na miejscu, chętnie opowiemy, co pamiętają nasi dziadkowie.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy Goniądz otrzymał prawa miejskie?

Goniądz otrzymał prawa miejskie w 1547 roku, a w 1569 roku został włączony do Korony.

Kiedy pierwszy raz wspomniano o Goniądzu?

Pierwsza znana wzmianka o Goniądzu pochodzi z 14 sierpnia 1358 roku.

Jakie zabytki są w Goniądzu?

Warto zobaczyć kościół św. Agnieszki z lat 1922-1924, kaplicę św. Floriana, cmentarz żydowski oraz taras i wieżę widokową nad doliną Biebrzy.

Co oznacza nazwa Goniądz?

Pochodzenie nazwy nie jest jednoznacznie wyjaśnione i istnieje kilka hipotez. Pewne jest, że miasto pod tą nazwą funkcjonuje w źródłach co najmniej od XIV wieku.

O nas

Urokliwy apartment w sercu Biebrzańskiego Parku Narodowego. Niecałe 300m od rzeki Biebrzy. Idealne miejsce na relaks dookoła natury. 

Masz pytania?

Skontaktuj się z nami już teraz!